Co naprawdę boli w plecach? Skąd bierze się ból kręgosłupa

Ból pleców jest jednym z najczęstszych problemów związanych z układem ruchu. Może pojawić się w odcinku szyjnym, piersiowym, między łopatkami, w okolicy lędźwiowej lub krzyżowej. Może pozostać miejscowy albo rozprzestrzeniać się do barku, ręki, pośladka czy nogi.

Skala problemu jest duża. Według danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w 2025 roku choroby układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej odpowiadały za 42,4 mln dni absencji chorobowej osób ubezpieczonych w ZUS. Stanowiło to 17,5% dni absencji z powodu choroby własnej.

Nie są to wyłącznie choroby kręgosłupa, ale dane pokazują, jak duże znaczenie mają dolegliwości układu ruchu dla zdrowia i codziennego funkcjonowania.

Za wspólnym określeniem „ból pleców” może kryć się wiele różnych problemów.

Kręgosłup nie jest pojedynczą strukturą. Tworzą go kręgi połączone krążkami międzykręgowymi i stawami. Otaczają go mięśnie, więzadła i powięź. W jego obrębie znajdują się również rdzeń kręgowy, korzenie nerwowe i inne struktury układu nerwowego.

Wiele z tych struktur posiada unerwienie i może uczestniczyć w powstawaniu bólu.

To, że dana struktura może generować ból, nie oznacza jeszcze, że podczas badania możemy z pewnością wskazać ją jako jego źródło u konkretnego pacjenta.

Co może boleć w plecach?

W zależności od lokalizacji i charakteru problemu w powstawaniu bólu mogą uczestniczyć między innymi:

• krążki międzykręgowe,
• stawy międzywyrostkowe kręgosłupa,
• trzony kręgów i płytki graniczne,
• mięśnie,
• więzadła i powięź,
• korzenie nerwowe i inne struktury układu nerwowego,
• struktury znajdujące się w kanale kręgowym,
• w dolnej części pleców również stawy krzyżowo-biodrowe.

Nie każdy ból odczuwany w okolicy kręgosłupa musi pochodzić bezpośrednio z niego. W diagnostyce bierze się pod uwagę między innymi bark, biodro i miednicę, a w odpowiednim kontekście również choroby zapalne, złamania, infekcje, choroby nowotworowe oraz dolegliwości związane z narządami wewnętrznymi.

Krążek międzykręgowy

Krążki międzykręgowe, potocznie nazywane dyskami, znajdują się pomiędzy trzonami kręgów. Uczestniczą w przenoszeniu obciążeń i umożliwiają ruch pomiędzy poszczególnymi segmentami kręgosłupa.

Zewnętrzne części krążka są unerwione, dlatego zmiany zachodzące w jego obrębie mogą uczestniczyć w powstawaniu bólu.

Nie oznacza to jednak, że każda degeneracja, wypuklina lub przepuklina widoczna w badaniu obrazowym jest przyczyną dolegliwości. Zmiany krążków są stwierdzane również u osób bez bólu, a ich częstość zwiększa się wraz z wiekiem. Wynik rezonansu powinien być dlatego interpretowany w zestawieniu z objawami, wynikiem badania i przebiegiem problemu.

Stawy międzywyrostkowe kręgosłupa

Poszczególne kręgi łączą się ze sobą między innymi za pomocą stawów międzywyrostkowych. Są to unerwione stawy uczestniczące w prowadzeniu i ograniczaniu ruchu poszczególnych segmentów kręgosłupa.

Stawy te mogą uczestniczyć w powstawaniu bólu. Znacznie trudniejsze jest natomiast wiarygodne ustalenie, że jeden określony staw odpowiada za dolegliwości konkretnego pacjenta.

Ból może zmieniać się podczas ruchu, określone pozycje mogą go prowokować, a okolica stawu może być bolesna podczas badania. Żaden z tych objawów rozpatrywany osobno nie daje jednak pewności co do źródła bólu.

Ograniczona jest również możliwość określania na podstawie samego badania palpacyjnego, że pojedynczy kręg jest „przesunięty”, „skręcony” czy „zablokowany”. Pacjent może rzeczywiście doświadczać nagłego, bolesnego ograniczenia ruchu, ale nie jest to równoznaczne z mechanicznym przemieszczeniem kręgu.

Mięśnie

Mięśnie mogą generować ból. Mogą stać się bolesne podczas pracy, rozciągania lub ucisku, a przeciążenie może wpływać na ich zdolność do wykonywania określonej pracy.

Nie oznacza to jednak, że każdy bolesny lub napięty mięsień jest pierwotną przyczyną dolegliwości. Aktywność mięśni zmienia się również w odpowiedzi na ból. W ostrym epizodzie organizm może ograniczać ruch i zmieniać sposób aktywacji określonych grup mięśniowych.

Dlatego samo stwierdzenie podczas badania, że mięsień jest napięty lub bolesny, nie wyjaśnia jeszcze mechanizmu całego problemu.

Powięź i więzadła

Powięź i więzadła również posiadają unerwienie i mogą uczestniczyć w powstawaniu bólu. Badania eksperymentalne wskazują między innymi, że stymulacja powięzi piersiowo-lędźwiowej może wywoływać ból miejscowy i rzutowany.

Znacznie trudniej jest jednak podczas standardowego badania klinicznego wykazać, że właśnie powięź lub określone więzadło jest dominującym źródłem bólu konkretnego pacjenta.

Korzenie nerwowe i układ nerwowy

Ból związany ze strukturami nerwowymi wymaga osobnego omówienia, ponieważ nie każdy ból rozprzestrzeniający się z kręgosłupa do kończyny oznacza uszkodzenie lub ucisk nerwu.

Ból może być rzutowany z okolicy kręgosłupa do barku, ręki, pośladka czy uda bez występowania zaburzenia funkcji korzenia nerwowego. Może również wystąpić ból korzeniowy związany z pobudzeniem lub podrażnieniem struktur nerwowych.

Jeszcze innym problemem jest radikulopatia, w której występuje zaburzenie funkcji korzenia nerwowego. W badaniu mogą pojawić się wtedy zaburzenia czucia, osłabienie określonych mięśni lub zmiana odruchów.

Samo miejsce występowania bólu nie wystarcza do określenia mechanizmu problemu. Dlatego w przypadku objawów kończynowych istotną częścią diagnostyki jest badanie neurologiczne.

Staw krzyżowo-biodrowy

W przypadku bólu dolnej części pleców jedną z rozważanych struktur jest staw krzyżowo-biodrowy. Może on uczestniczyć w powstawaniu bólu odczuwanego przede wszystkim w okolicy tylnej części miednicy i pośladka.

Nie istnieje jeden prosty test pozwalający z dużą pewnością stwierdzić, że właśnie staw krzyżowo-biodrowy jest źródłem dolegliwości. Więcej informacji może dostarczać zestaw odpowiednio dobranych testów prowokacyjnych interpretowany razem z wywiadem i pozostałymi elementami badania.

Kości i płytki graniczne

W powstawaniu bólu mogą uczestniczyć również struktury kostne kręgosłupa oraz płytki graniczne znajdujące się pomiędzy trzonem kręgu a krążkiem międzykręgowym.

W badaniach rezonansu magnetycznego obserwuje się między innymi zmiany płytek granicznych określane jako zmiany Modic. Mogą mieć znaczenie kliniczne u części pacjentów, ale sama ich obecność nie pozwala automatycznie wskazać źródła bólu.

Innym, bardziej swoistym problemem są złamania kręgów. Ich prawdopodobieństwo zależy między innymi od wieku, urazu, stanu kości oraz chorób współistniejących.

Zwężenie kanału kręgowego

W obrębie kręgosłupa znajduje się kanał kręgowy zawierający struktury układu nerwowego. Zmniejszenie dostępnej dla nich przestrzeni określa się jako stenozę.

W odcinku lędźwiowym charakterystycznym problemem może być ograniczenie tolerancji stania i chodzenia, któremu towarzyszą dolegliwości kończyn dolnych. W odcinku szyjnym zwężenie kanału może w określonych przypadkach prowadzić do ucisku rdzenia kręgowego i rozwoju mielopatii.

Sam opis zwężenia w rezonansie nie wystarcza do określenia jego znaczenia klinicznego. Wynik obrazowania należy zestawić z objawami oraz badaniem neurologicznym.

Nie każdy ból pleców pochodzi z kręgosłupa

Ból odczuwany w okolicy kręgosłupa może czasami pochodzić z innych struktur. W przypadku bólu szyi i górnej części pleców bierze się pod uwagę między innymi obręcz barkową i staw ramienny. Przy bólu dolnej części pleców znaczenie mogą mieć biodro i miednica.

Istnieją również choroby narządów wewnętrznych oraz choroby ogólnoustrojowe, które mogą powodować ból odczuwany w plecach.

Jednym z celów wywiadu i badania jest dlatego ustalenie, czy charakter problemu odpowiada typowej dolegliwości mięśniowo-szkieletowej, czy występują przesłanki wymagające rozszerzenia diagnostyki.

Dlaczego nie zawsze można wskazać jedną bolącą strukturę?

Wiele struktur posiada zdolność generowania bólu, a objawy pochodzące z różnych tkanek mogą być do siebie podobne. Dodatkowo część zmian anatomicznych widocznych w badaniach obrazowych występuje również u osób bez dolegliwości.

Ruch lub określony test może zwiększać ból, ale podczas tego samego ruchu obciążeniu podlega zwykle więcej niż jedna struktura. Bolesność podczas palpacji również nie musi wskazywać pierwotnego źródła problemu.

Dlatego wynik pojedynczego testu, zdjęcia czy rezonansu nie powinien być interpretowany w oderwaniu od całego obrazu klinicznego.

Nieswoisty ból kręgosłupa

Termin „ból nieswoisty” nie oznacza bólu bez przyczyny. Oznacza, że po przeprowadzeniu odpowiedniego badania nie rozpoznano konkretnej patologii wymagającej odrębnego postępowania, a jednocześnie nie można z wystarczającą pewnością przypisać objawów jednej strukturze anatomicznej.

Nie oznacza to również, że ból jest nierzeczywisty albo wyłącznie psychologiczny. Na jego nasilenie i utrzymywanie się mogą wpływać między innymi właściwości i obciążenie tkanek, działanie układu nerwowego, wcześniejsze epizody bólu, poziom aktywności, sen, stres czy obawa przed określonym ruchem.

Jak bada się pacjenta z bólem kręgosłupa?

Badanie nie powinno polegać wyłącznie na próbie znalezienia jednej bolesnej struktury.

Pierwszym zadaniem jest określenie charakteru problemu i sprawdzenie, czy występują objawy wymagające dalszej diagnostyki medycznej. Wywiad pozwala ustalić między innymi sposób rozpoczęcia dolegliwości, ich przebieg, lokalizację oraz czynniki zwiększające i zmniejszające objawy.

Następnie ocenia się funkcję. Sprawdza się, jak pacjent porusza się, jakie ruchy i obciążenia prowokują dolegliwości, które są dobrze tolerowane oraz czy podczas powtarzania określonych ruchów objawy zmieniają nasilenie lub lokalizację.

Jeżeli występuje ból kończyny, drętwienie, mrowienie lub osłabienie, ważnym elementem jest badanie neurologiczne.

Proces diagnostyczny nie musi kończyć się podczas pierwszej wizyty. Przebieg dolegliwości i reakcja na zastosowane postępowanie dostarczają kolejnych informacji.

Jak dobiera się leczenie bólu kręgosłupa?

Jeżeli badanie nie wskazuje na konieczność innego postępowania medycznego, leczenie zachowawcze można w uproszczeniu traktować jako proces odzyskiwania tolerancji ruchu i obciążenia.

Pierwszym etapem może być znalezienie sposobu zmniejszenia objawów i poprawy funkcji. U jednej osoby będzie to czasowa modyfikacja obciążenia. U innej określony kierunek ruchu lub zmiana pozycji. U części pacjentów pomocnym elementem może być terapia manualna, odpowiednio dobrane ćwiczenia lub praca ze strukturami nerwowymi.

Nie istnieje jednak jedna metoda odpowiednia dla wszystkich rodzajów bólu kręgosłupa.

Zmniejszenie bólu jest zwykle początkiem, a nie końcem procesu. Kolejnym etapem jest odzyskiwanie ruchu i stopniowe zwiększanie obciążenia.

Jeżeli pacjent miał problem z siedzeniem, chodzeniem, schylaniem, pracą fizyczną czy aktywnością sportową, celem jest ponowne przygotowanie organizmu do wykonywania tych czynności.

W zależności od potrzeb wykorzystuje się trening siłowy, wytrzymałościowy, aerobowy, ćwiczenia kontroli ruchu oraz ćwiczenia związane z konkretną funkcją.

W wielu przypadkach zasadniczym celem pozostaje nie tylko chwilowe zmniejszenie bólu, ale odzyskanie możliwości normalnego poruszania się i tolerowania obciążeń potrzebnych w codziennym życiu.

Ból szyi, odcinka piersiowego i dolnej części pleców

Podstawowe zasady dotyczące powstawania i diagnostyki bólu są podobne w różnych częściach kręgosłupa. Poszczególne odcinki różnią się jednak anatomią, funkcją i występującymi zespołami klinicznymi.

Dlatego bardziej szczegółowe informacje zostały uporządkowane również według lokalizacji dolegliwości.

Co z tego wynika?

Ból pleców nie jest jedną chorobą i nie istnieje jedna struktura odpowiedzialna za wszystkie jego przypadki.

Krążek międzykręgowy może uczestniczyć w powstawaniu bólu. Podobnie stawy, mięśnie, więzadła, powięź, struktury kostne i układ nerwowy. Czasami źródło dolegliwości znajduje się również poza samym kręgosłupem.

Jednocześnie możliwość generowania bólu przez daną strukturę nie oznacza, że podczas każdego badania można ją jednoznacznie wskazać jako jego źródło.

Dlatego diagnostyka bólu kręgosłupa nie powinna sprowadzać się do znalezienia jednego „uszkodzonego elementu”. Jej zadaniem jest określenie charakteru problemu, sprawdzenie bezpieczeństwa i funkcji układu nerwowego, poznanie zachowania objawów podczas ruchu i obciążenia oraz wybranie postępowania, którego efekty można następnie oceniać.